23 กันยายน 2569 เวลา 13.00-15.00 น. ณ ห้อง ร.103 ชั้น 1 คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ เวทีเสวนา “วิกฤตมลพิษข้ามพรมแดนจากเหมืองแร่หายากและแร่สำคัญในภูมิภาคแม่น้ำโขง: ความท้าทายต่อสิ่งแวดล้อม สิทธิมนุษยชน และความรับผิดของรัฐและธุรกิจ” ภายใต้งานสัปดาห์สิ่งแวดล้อมแม่โขง–อาเซียน 2026 (Mekong-ASEAN Environmental Week 2026) ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ นำเสียงจากชุมชน นักวิชาการ นักกฎหมาย และภาคประชาสังคมคะฉิ่นมาร่วมพิจารณาผลกระทบจากกิจการเหมืองแร่ ตลอดจนความรับผิดชอบของรัฐและธุรกิจต่อประชาชนในพื้นที่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ

ธีระชัย ศาลเจริญกิจถาวร จากกลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขงและคณะทำงานติดตามความรับผิดชอบการลงทุนข้ามพรมแดน (ETOs Watch) ผู้ดำเนินรายการ เปิดประเด็นว่า วิกฤตนี้ไม่ได้มีเพียงคำถามเรื่องคุณภาพน้ำ แต่ยังต้องติดตามว่าใครควบคุมพื้นที่เหมือง ใครลงทุนและซื้อแร่ รวมถึงหน่วยงานรัฐแต่ละประเทศดำเนินการอย่างไรในช่วงที่ผ่านมา เขาชวนผู้ร่วมเวทีเชื่อมข้อมูลจากพื้นที่ได้รับผลกระทบกับบทบาทของรัฐ กลุ่มกองกำลังต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง และภาคธุรกิจ เพื่อผลักดันการแก้ปัญหาที่มากกว่าการเฝ้าตรวจมลพิษ

เพียรพร ดีเทศน์ จากมูลนิธิแม่น้ำและสิทธิ กล่าวถึงความเปลี่ยนแปลงที่ชุมชนริมแม่น้ำกก สาย รวก และโขงกำลังเผชิญ โดยเฉพาะความกังวลต่อสารปนเปื้อนในน้ำและตะกอน เธออธิบายว่า ตะกอนซึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของความอุดมสมบูรณ์ตามฤดูกาล กลับกลายเป็นสิ่งที่ชาวบ้านตั้งคำถามถึงความปลอดภัย ผลกระทบจึงไม่ได้จำกัดอยู่ในลำน้ำ แต่โยงไปถึงพื้นที่เกษตร สัตว์น้ำ อาหาร และความเชื่อมั่นในการประกอบอาชีพ

เพียรพรตั้งข้อสังเกตด้วยว่า การติดป้ายเตือนหรือแจ้งผลตรวจเพียงอย่างเดียวไม่ตอบโจทย์คนที่ยังต้องใช้น้ำและพึ่งพาแม่น้ำในชีวิตประจำวัน เธอเรียกร้องให้รัฐสื่อสารผลตรวจอย่างต่อเนื่องและเข้าใจง่าย ตรวจสอบความเสี่ยงในพื้นที่เกษตรและห่วงโซ่อาหาร พร้อมใช้ความร่วมมือข้ามพรมแดนจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษ โดยรับฟังข้อมูลจากชุมชนที่อยู่กับแม่น้ำโดยตรง

“สิ่งที่น่ากังวลคือเหมืองแร่สำคัญ และแร่แรร์เอิร์ธที่ถูกใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางด้านเศรษฐกิจ แต่เป็นต้นทุนที่พวกเราต้องแบกรับ”

ดร.สืบสกุล กิจนุกร จากสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เสนอให้มองปัญหาเหมืองชายแดนในบริบทของความต้องการแร่สำคัญระดับโลก แร่เหล่านี้ถูกนำไปใช้ในอุตสาหกรรมหลายประเภท ขณะที่แหล่งผลิต ผู้ลงทุน ผู้ซื้อ และเส้นทางการค้ากระจายอยู่หลายประเทศ เขาจึงเห็นว่า การแก้ปัญหาเฉพาะจุดปนเปื้อนปลายน้ำยังไม่พอ หากไม่ตรวจสอบระบบการผลิตและการค้าแร่ที่อยู่เบื้องหลัง

ดร.สืบสกุลยังชี้ให้เห็นความซับซ้อนของพื้นที่ชายแดนเมียนมาร์ ซึ่งมีทั้งรัฐ กองกำลัง และธุรกิจเข้ามาเกี่ยวข้อง เขาเสนอให้ไทยยกระดับการติดตามเส้นทางแร่และบทบาทของผู้ซื้อ รวมทั้งเปิดพื้นที่ให้ตัวแทนชุมชนและภาคประชาสังคมนำข้อมูลเข้าสู่การหารือระหว่างประเทศ เพื่อให้มาตรการที่ออกมาตอบปัญหาซึ่งประชาชนเผชิญจริง

“ผมคิดว่าตอนนี้มันเป็นเวลาที่เราต้องพูดถึงผลกระทบข้ามพรมแดนใน Scale ที่มันใหญ่ขึ้น และแน่นอนว่าเราต้องออกแรงเยอะมากขึ้น”

พอล ตัวแทนภาคประชาสังคมคะฉิ่นและผู้ทำงานด้านความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม (Kachin Center for Environmental Justice) ถ่ายทอดสถานการณ์จากพื้นที่ทำเหมืองแร่หายากในรัฐคะฉิ่น ประเทศเมียนมาร์ เขากล่าวว่า การขยายตัวของเหมืองกระทบทั้งพื้นที่ป่า แหล่งน้ำ และที่ดินทำกิน ขณะเดียวกันความขัดแย้งและการควบคุมพื้นที่โดยกองกำลังทำให้ชาวบ้านเดินทาง ประกอบอาชีพ และเข้าถึงข้อมูลได้ยากขึ้น ประเด็นเหมืองจึงเกี่ยวข้องกับสิทธิในที่ดิน วิถีชีวิต และความปลอดภัยของชุมชนด้วย

พอล เสนอให้ชุมชนได้รับข้อมูลและมีส่วนร่วมอย่างมีความหมายก่อนเริ่มโครงการเหมือง ยกระดับการประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม เปิดเผยข้อมูลการอนุญาตและการใช้ที่ดิน ตลอดจนมีการติดตามผลกระทบโดยอิสระ เขาเน้นว่าบริษัทและกลุ่มผู้มีอำนาจที่เกี่ยวข้องกับกิจการเหมืองต้องรับผิดชอบต่อผลกระทบ และผู้บันทึกข้อมูลจากพื้นที่ต้องสามารถทำงานได้

“หลังจากการรัฐประหารในปี 2021 ก็มีพื้นที่ทำเหมืองเพิ่มขึ้น เพื่อส่งออกไปยังประเทศจีน และมีมูลค่าประมาณ 665,000,000 ดอลลาร์สหรัฐ ในระยะเวลา 4 ปี”

ส.รัตนมณี พลกล้า จากมูลนิธิศูนย์ข้อมูลชุมชน อธิบายว่า ปัญหาที่ข้ามพรมแดนต้องเริ่มจากหน้าที่ของรัฐต้นทางในการควบคุมกิจการเหมือง ประเมินผลกระทบ และป้องกันไม่ให้มลพิษไหลออกสู่แม่น้ำและชุมชนประเทศเพื่อนบ้าน ขณะเดียวกันรัฐปลายทางต้องคุ้มครองประชาชน แจ้งข้อมูลความเสี่ยง และเรียกร้องให้เกิดการแก้ไขร่วมกัน เธอเห็นว่าการประเมินผลกระทบควรคำนึงถึงชุมชนอีกฝั่งของพรมแดนที่อาจได้รับผลด้วย

ส.รัตนมณีตั้งข้อสังเกตว่า ข้อตกลงที่มุ่งเพียงตรวจวัดคุณภาพน้ำจะไม่เพียงพอ หากไม่กำหนดว่าจะป้องกันและลดการปล่อยมลพิษอย่างไร โดยเฉพาะในพื้นที่ซึ่งผู้ควบคุมกิจการเหมืองมีหลายฝ่าย เธอเสนอให้เก็บหลักฐานอย่างเป็นระบบ เปิดเผยข้อมูลแก่ประชาชน ใช้กลไกความร่วมมือระดับภูมิภาค และกำหนดมาตรการหยุดมลพิษ ฟื้นฟูพื้นที่ และเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบอย่างแท้จริง

“ประเทศไทย ถึงแม้จะบอกว่าตัวเองไม่ได้เป็นผู้ก่อมลพิษ แต่ในฐานะรัฐไทยมีหน้าที่ต้องปกป้องคุ้มครองประชาชน รัฐไทยจึงปฏิเสธไม่ได้ที่จะต้องแก้ไขปัญหา”

เวทีครั้งนี้สะท้อนว่า วิกฤตเหมืองแร่ข้ามพรมแดนเป็นทั้งปัญหาสิ่งแวดล้อม สิทธิชุมชน และห่วงโซ่อุปทานระหว่างประเทศ ข้อเรียกร้องร่วมของผู้เสวนาคือให้รัฐเปิดเผยข้อมูลที่ประชาชนใช้ประโยชน์ได้ รับฟังเสียงจากทั้งพื้นที่เหมืองและพื้นที่ปลายน้ำ ตลอดจนเปลี่ยนการติดตามสถานการณ์ให้เป็นการป้องกัน แก้ไข และกำหนดผู้รับผิดชอบที่ชัดเจน